بیژن سورانی

«ضربان روز» اعتیاد دیگر فقط یک بحران فردی نیست؛ زخمی اجتماعی است که از خانه تا مدرسه و از خیابان تا فضای مجازی امتداد پیدا کرده است. کارشناسان می‌گویند پیشگیری از اعتیاد، نه با ترس و تهدید، بلکه با آموزش، گفت‌وگو، تاب‌آوری و ساختن محیطی امن برای نوجوانان ممکن می‌شود؛ مسیری که خانواده، مدرسه، رسانه و جامعه باید در آن کنار هم قرار بگیرند.

اعتیاد؛ بحرانی فراتر از مصرف مواد

در بسیاری از خانواده‌ها، نگرانی از اعتیاد حالا به یکی از دغدغه‌های روزمره تبدیل شده است. والدینی که نگران تغییر رفتار فرزند نوجوان خود هستند، معلمانی که از انزوای دانش‌آموزان حرف می‌زنند و مشاورانی که می‌گویند فشارهای روانی و اجتماعی سن اعتیاد را پایین‌تر آورده است.

گزارش‌های جهانی نیز همین هشدار را تکرار می‌کنند؛ اعتیاد تنها یک وابستگی جسمی نیست، بلکه پدیده‌ای است که می‌تواند بنیان خانواده را متزلزل کند، بزهکاری را افزایش دهد و هزینه‌های سنگینی بر جامعه تحمیل کند.

کارشناسان حوزه پیشگیری معتقدند مقابله با این بحران، بیش از هر چیز نیازمند «پیشگیری علمی» است؛ پیشگیری‌ای که از سال‌های نوجوانی آغاز می‌شود و بر آموزش مهارت‌های زندگی تکیه دارد.

مهارت «نه گفتن»؛ سلاح پنهان نوجوانان

روانشناسان می‌گویند بسیاری از نوجوانان نه از روی آگاهی، بلکه تحت تأثیر فشار دوستان، کنجکاوی یا ناتوانی در مدیریت استرس به سمت مواد مخدر می‌روند.

به همین دلیل، آموزش مهارت‌هایی مانند تصمیم‌گیری، حل مسئله، کنترل خشم و مقاومت در برابر فشار همسالان، به یکی از مهم‌ترین محورهای پیشگیری تبدیل شده است.

مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد نوجوانانی که مهارت‌های مقابله‌ای و تاب‌آوری بیشتری دارند، حتی در محیط‌های پرخطر نیز کمتر به مصرف مواد گرایش پیدا می‌کنند. در واقع، آموزش «چگونه مقاومت کردن» گاهی از هشدار درباره خطرات مواد مؤثرتر است.

خانواده؛ اولین خط دفاعی

در خانه‌هایی که گفت‌وگو جریان دارد، احتمال گرایش نوجوانان به اعتیاد کمتر است. این را پژوهش‌ها هم تأیید می‌کنند.

کارشناسان می‌گویند نوجوانی که احساس شنیده شدن، حمایت عاطفی و امنیت روانی دارد، کمتر به دنبال پناه بردن به رفتارهای پرخطر می‌رود. در مقابل، خانواده‌های پرتنش، روابط سرد عاطفی و نبود نظارت مناسب، می‌توانند زمینه آسیب را افزایش دهند.

بسیاری از مشاوران خانواده معتقدند والدین بیش از کنترل سختگیرانه، باید مهارت ارتباط مؤثر با فرزندان را یاد بگیرند؛ گفت‌وگویی که بدون تحقیر، تهدید و قضاوت شکل بگیرد.

مدرسه فقط محل درس خواندن نیست

کارشناسان آموزشی تأکید می‌کنند مدرسه می‌تواند مهم‌ترین پایگاه پیشگیری از اعتیاد باشد؛ جایی که نوجوان علاوه بر درس، مهارت زندگی، اعتمادبه‌نفس و ارتباط اجتماعی را یاد می‌گیرد.

مدارس حمایتگر، فضاهایی هستند که دانش‌آموز در آن احساس تعلق می‌کند؛ محیطی که معلمان تغییرات رفتاری را زودتر تشخیص می‌دهند و مشاوران می‌توانند پیش از تبدیل شدن یک بحران کوچک به آسیب جدی وارد عمل شوند.

فعالیت‌های ورزشی، هنری و گروهی نیز در همین مسیر اهمیت پیدا می‌کنند؛ زیرا نوجوانی که فرصت دیده شدن، موفقیت و تخلیه هیجان دارد، کمتر به سمت رفتارهای پرخطر کشیده می‌شود.

رسانه‌ها؛ میان ترساندن و آگاه‌سازی

کارشناسان ارتباطات معتقدند دوران پیام‌های صرفاً ترسناک درباره اعتیاد گذشته است. نوجوان امروز بیش از هر چیز به روایت واقعی، گفت‌وگوی صادقانه و محتوای قابل اعتماد واکنش نشان می‌دهد.

رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی اگر بتوانند سبک زندگی سالم، مهارت‌های روانی و تجربه‌های واقعی را به زبان قابل فهم برای نسل جوان روایت کنند، نقش مهمی در پیشگیری خواهند داشت.

کمپین‌های مثبت و آموزشی، برخلاف روش‌های صرفاً هشداردهنده، می‌توانند احساس مسئولیت و آگاهی را در جامعه تقویت کنند.

تاب‌آوری؛ واژه‌ای که این روزها بیشتر شنیده می‌شود

متخصصان علوم اجتماعی و روانشناسی معتقدند جامعه‌ای که تاب‌آوری بیشتری داشته باشد، در برابر آسیب‌هایی مانند اعتیاد مقاوم‌تر عمل می‌کند.

تاب‌آوری یعنی توان عبور از بحران، شکست و فشارهای روحی بدون فروپاشی. نوجوانی که یاد گرفته با ناکامی، اضطراب و مشکلات کنار بیاید، کمتر به دنبال راه‌حل‌های مخرب می‌رود.

به همین دلیل، بسیاری از برنامه‌های نوین پیشگیری بر افزایش تاب‌آوری فردی و اجتماعی تمرکز دارند؛ از آموزش مهارت‌های زندگی گرفته تا ایجاد فضاهای فرهنگی، ورزشی و حمایتی برای جوانان.

پیشگیری؛ پروژه‌ای برای همه جامعه

کارشناسان می‌گویند پیشگیری از اعتیاد فقط وظیفه خانواده یا مدرسه نیست. این موضوع به همکاری گسترده نهادهای اجتماعی، رسانه‌ها، مراکز فرهنگی، مشاوران و سیاست‌گذاران نیاز دارد.

اگر نوجوان در خانه احساس امنیت کند، در مدرسه دیده شود، در جامعه فرصت رشد داشته باشد و در رسانه‌ها آموزش درست ببیند، احتمال گرفتار شدن او در دام اعتیاد به شکل چشمگیری کاهش پیدا می‌کند.

پیشگیری از اعتیاد، بیش از آنکه مبارزه با مواد مخدر باشد، تلاشی برای ساختن جامعه‌ای امیدوار، گفت‌وگومحور و تاب‌آور است؛ جامعه‌ای که در آن نوجوانان برای فرار از دردهایشان، به سمت مواد نروند.